Problem nienależnych opłat nie zniknie sam. Ale da się go rozwiązać – i to na kilku poziomach jednocześnie: klient może odzyskać pieniądze, samorząd notarialny może zatrzymać praktykę, a Minister Sprawiedliwości może ją wykluczyć przepisami. Poniżej pokazujemy, kto co może zrobić.
1 · Twoje pieniądze
Nienależnie pobrane opłaty można odzyskać – aż do przedawnienia
Kwota pobrana bez podstawy prawnej jest świadczeniem nienależnym i podlega zwrotowi (art. 405 w zw. z art. 410 Kodeksu cywilnego). Roszczenie przedawnia się co do zasady po 6 latach, a termin kończy się w ostatnim dniu roku kalendarzowego (art. 118 Kodeksu cywilnego).
Zapłaciłeś w 2020 r.?
Masz czas do 31.12.2026.
Każda nienależna opłata może zostać zwrócona, dopóki roszczenie się nie przedawni. Im wcześniej złożysz żądanie, tym lepiej.
2 · Kto może rozwiązać problem
Trzy drogi, jeden cel
Każdy z uczestników ma własne narzędzia. Najszybciej zadziałają razem: żądania klientów pokazują skalę, samorząd może zatrzymać praktykę u źródła, a Minister – wykluczyć ją przepisami, wyegzekwować działanie samorządu i zaproponować ustawowe standardy compliance.
3 · Narzędzia w szczegółach
Co konkretnie można zrobić
Rozporządzenie bez furtek
Minister Sprawiedliwości wydaje rozporządzenie o maksymalnych stawkach taksy. Może jednym przepisem przesądzić, że §16 nie obejmuje czynności stanowiących element innej czynności – np. weryfikacji PESEL czy wyboru prawa zawartego w akcie. Najlepszy moment to trwająca nowelizacja stawek.
art. 5 §3 Prawa o notariacieMechanizmy zabezpieczające
Nowe rozporządzenie może wymagać wskazania podstawy prawnej przy każdej pozycji rachunku i wprost wyliczyć, za co nie przysługuje odrębne wynagrodzenie. Klient od razu zobaczy pozycję bez podstawy – a notariusz nie będzie mógł zasłonić się „wątpliwościami interpretacyjnymi”. Przykładowe brzmienie przepisów ↓
nowelizacja rozporządzenia o taksieLustracja i potwierdzenie skali
Minister sprawuje nadzór nad notariuszami bezpośrednio lub przez prezesów sądów apelacyjnych. Kontrola przedmiotowa w wybranej grupie kancelarii – np. rachunków za akty dotyczące nieruchomości – pozwoli szybko potwierdzić, jak powszechna jest praktyka.
art. 42 Prawa o notariacieOdpowiedzialność Rady Izby
Minister może zażądać od Rady podjęcia uchwały w określonej sprawie (w terminie 1 miesiąca), zwrócić się do Sądu Najwyższego o uchylenie uchwały sprzecznej z prawem, a także złożyć wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego – również wobec członków Rady, którzy nie wykonują obowiązku nadzoru.
art. 47, 48, 58 Prawa o notariacieUchwała Rady Izby Notarialnej
Rada nadzoruje wykonywanie obowiązków przez notariuszy. Może podjąć uchwałę z wytycznymi w sprawie taksy, wprowadzić kontrolę rachunków do wizytacji i wezwać notariuszy do zwrotu klientom nienależnie pobranych kwot.
art. 35 pkt 2 Prawa o notariaciePostępowania dyscyplinarne
Rada może wnioskować o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego wobec notariuszy, którzy pobierają opłaty bez podstawy prawnej. Systematyczna praktyka to czyn ciągły – przedawnienie dyscyplinarne (5 lat) biegnie dopiero od ostatniego zachowania.
art. 50, 52, 58 Prawa o notariacieInicjatywa ustawodawcza: standardy compliance w notariacie
Najtrwalszym rozwiązaniem jest zmiana ustawy. Minister Sprawiedliwości może przygotować projekt nowelizacji Prawa o notariacie, z którym Rada Ministrów wystąpi z inicjatywą ustawodawczą. Projekt mógłby wprowadzić obowiązkowe procedury compliance w samorządzie notarialnym:
- kanał zgłaszania nieprawidłowości z ochroną zgłaszających przed odwetem,
- procedury konfliktu interesów – także przy wizytacjach i w sądach dyscyplinarnych,
- możliwość przekazania sprawy dyscyplinarnej do innej izby, gdy dotyczy sporu z władzami izby,
- obowiązek wskazywania na rachunku podstawy prawnej każdej pozycji,
- jawne, coroczne statystyki wizytacji, przewinień i kar.
4 · Postulaty
Jak mogłyby brzmieć przepisy zabezpieczające
Poniżej przykładowe brzmienie przepisów, które zamknęłyby furtki opisane w serwisie: dopłaty z §16 za weryfikację PESEL i za wybór prawa zawarty w akcie, a także rachunki bez podstawy prawnej przy poszczególnych pozycjach. Numeracja jest robocza – przepisy mogłyby trafić do nowelizowanego rozporządzenia o taksie.
Taksa za czynność, nie za każde postanowienie
Dlaczego: tę zasadę przyznało samo Ministerstwo Sprawiedliwości w konsultacjach projektu – taksę pobiera się za czynność, a nie za każde postanowienie aktu.
§16 tylko dla czynności naprawdę nienazwanych
- oświadczenia o wyborze prawa zamieszczonego w akcie obejmującym czynność, do której wybór prawa się odnosi;
- weryfikacji numeru PESEL, tożsamości lub innych danych uczestników czynności.
Dlaczego: według Ministerstwa weryfikacja PESEL nie jest odrębną czynnością notarialną. Po nowelizacji stawka z §16 ma wzrosnąć z 200 do 400 zł – bez takiego przepisu wzrośnie też każda dopłata.
Podstawa prawna przy każdej pozycji
2. Przed dokonaniem czynności notariusz, na żądanie strony, informuje ją o przewidywanej wysokości wynagrodzenia, ze wskazaniem podstawy prawnej każdej pozycji.
Dlaczego: pozycja bez przepisu będzie widoczna od razu – zanim klient zapłaci. Jeśli zakres upoważnienia do wydania rozporządzenia okaże się za wąski, ten obowiązek można wpisać do Prawa o notariacie.
Zakaz pobierania opłat poza taksą
Dlaczego: zamyka drogę do przenoszenia dopłat do pozycji opisanych inaczej niż w rozporządzeniu, np. „weryfikacja” czy „przygotowanie”.
Wybór prawa – jasna reguła zamiast sporu
2. Za oświadczenie o wyborze prawa złożone w odrębnym akcie notarialnym maksymalna stawka nie może przekraczać maksymalnej stawki za czynność, do której wybór prawa się odnosi.
Dlaczego: wybór prawa zawarty w akcie jest jego postanowieniem, a nie osobną czynnością – przy pełnomocnictwie nie może w ogóle istnieć bez umocowania. Dziś za samo to postanowienie bywa doliczane 200 zł netto z §16, czyli kilkakrotnie więcej niż maksymalna taksa za cały testament (50 zł). W innych izbach takich dopłat się nie pobiera. Ust. 2 pozostawia wynagrodzenie tam, gdzie wybór prawa rzeczywiście jest odrębną czynnością – ale nie wyższe niż za czynność, której dotyczy.
Zacznij od siebie
Sprawdź rachunek w kalkulatorze i – jeśli zapłaciłeś za dużo – złóż żądanie zwrotu.