Oświadczenie o wyborze prawa zawarte w akcie razem z czynnością główną – pełnomocnictwem, testamentem lub umową majątkową małżeńską – nie uzasadnia doliczenia osobnej stawki z §16 (200 zł netto). Jest postanowieniem tego aktu, a taksę pobiera się za czynność notarialną, nie za każde jej postanowienie.
Praktyka doliczania budzi mocne kontrowersje:
- Ministerstwo Sprawiedliwości w konsultacjach projektu B992 nazwało wybór prawa „odrębną czynnością prawną”, ale w tej samej odpowiedzi przyznało, że taksę pobiera się za czynność, „a nie za każde pojedyncze postanowienie zawarte w akcie”;
- przy zwykłym testamencie dopłata z §16 jest czterokrotnie wyższa niż stawka za sam testament (200 zł wobec 50 zł);
- w innych regionach Polski za wybór prawa przy testamencie dopłat się nie pobiera – praktyka nie jest jednolita;
- rozporządzenie nie rozstrzyga tej kwestii wprost, a nowelizacja przygotowywana w 2026 r. podwaja stawkę z §16 do 400 zł, nie zmieniając jej zakresu.
Dla ochrony klientów niezbędne jest wprost przesądzenie w rozporządzeniu, że za wybór prawa zawarty w akcie z czynnością główną nie przysługuje odrębna stawka.
Praktyka, którą kwestionujemy
Do pełnomocnictwa, testamentu lub umowy majątkowej małżeńskiej dodawane jest oświadczenie o wyborze prawa właściwego. Na rachunku pojawia się wtedy osobna pozycja – zwykle 200 zł netto (246 zł z VAT) – naliczana z §16 albo z §10 pkt 3 („inny protokół”).
Klient zwykle nie wie, że to dopłata do czynności, za którą rozporządzenie przewiduje już stawkę ryczałtową.
Problem zgłoszono w konsultacjach projektu B992 (lipiec 2026 r.). Wskazano, że za wybór prawa dziedziczenia notariusze doliczają opłatę z §10 pkt 3 lub z §16. W innej uwadze podano przykład testamentu bez zapisów, który po nowelizacji kosztowałby 1274,28 zł brutto: 200 zł za testament, 400 zł za wybór prawa, 400 zł za rejestrację w NORT oraz wypis i VAT. Ministerstwo obu uwag nie uwzględniło.
Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości – i jego sprzeczność
Ministerstwo wypowiedziało się o wyborze prawa w zestawieniu uwag z konsultacji projektu B992. Odpowiedź nie zawiera uzasadnienia, a w tym samym fragmencie MS formułuje zasadę, która przemawia przeciwko doliczaniu.
„Odnosząc się do kwestii wyboru prawa dziedziczenia, należy wskazać, że czynność ta, jeżeli jest dokonywana w formie aktu notarialnego, stanowi odrębną czynność prawną, która nie została objęta projektowanym §8 pkt 4 ani pkt 4a. Brak odrębnego wskazania tej czynności w katalogu stawek szczególnych oznacza, że zastosowanie znajdują ogólne zasady określone w rozporządzeniu, w tym odpowiednio przepisy dotyczące czynności niewymienionych w przepisach szczególnych.”
Ministerstwo Sprawiedliwości, zestawienie uwag zgłoszonych w ramach konsultacji publicznych projektu B992
„Taksa notarialna jest bowiem określana za dokonanie czynności notarialnej, a nie za każde pojedyncze postanowienie zawarte w akcie notarialnym.”
Ministerstwo Sprawiedliwości, tamże
Drugie zdanie MS napisało o testamencie z kilkoma zapisami: stawka z §8 pkt 4 dotyczy testamentu „niezależnie od tego, czy testament obejmuje jeden, czy kilka tego rodzaju rozrządzeń”. Ta sama logika obejmuje klauzulę wyboru prawa wpisaną do testamentu – to kolejne postanowienie tego samego aktu.
MS używa też sformułowania „jeżeli jest dokonywana w formie aktu notarialnego”. Można je czytać jako odnoszące się do samodzielnego aktu zawierającego wyłącznie wybór prawa. O wyborze prawa zawartym w testamencie odpowiedź wprost nie mówi.
W innych odpowiedziach z tego samego zestawienia MS uznało, że weryfikacja PESEL, rejestracja aktu poświadczenia dziedziczenia w Rejestrze Spadkowym i umieszczanie wypisów w CREWAN są elementem czynności notarialnej, a nie odrębnymi czynnościami. Rejestracja testamentu w NORT „nie stanowi odrębnej czynności notarialnej”.
Analiza prawna
Wybór prawa może być samodzielną czynnością – ale gdy jest zawarty w akcie z czynnością główną, stanowi jej postanowienie i nie uzasadnia drugiej stawki.
| Czynność główna | Podstawa wyboru prawa | Czy wybór może istnieć samodzielnie | Wniosek dla taksy |
|---|---|---|---|
| Pełnomocnictwo | art. 23 ust. 1 ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe | Nie – bez umocowania nie ma przedmiotu | §11 ust. 1: tylko stawka za pełnomocnictwo (§8 pkt 8) |
| Testament | art. 22 ust. 2 rozporządzenia UE nr 650/2012 | Tak, jako odrębne oświadczenie w formie rozrządzenia na wypadek śmierci | W testamencie = jego postanowienie: tylko stawka z §8 pkt 3–4a |
| Umowa majątkowa małżeńska | art. 22 rozporządzenia UE nr 2016/1104 | Tak, jako odrębna umowa o wyborze prawa | W umowie = jej postanowienie: tylko stawka z §8 pkt 2 |
Argumenty za jedną stawką:
- Stawka dotyczy aktu, a nie jego postanowień. §8 przewiduje stawkę „za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego” testament, pełnomocnictwo czy umowę majątkową. Klauzula wyboru prawa nie zmienia rodzaju dokumentu. MS potwierdziło tę zasadę w odniesieniu do zapisów testamentowych.
- Art. 22 ust. 2 rozporządzenia 650/2012 sam traktuje wybór prawa jako treść rozrządzenia. Wybór może „wynikać z postanowień” rozrządzenia na wypadek śmierci. Zawarty w testamencie jest więc postanowieniem testamentu.
- §11 ust. 1 – czynność uboczna. Te same osoby, ten sam przedmiot, czynność uboczna wobec głównej: stosuje się wyłącznie stawkę za czynność główną. Przy pełnomocnictwie przesłanka „nie mogą istnieć bez czynności głównej” jest spełniona bez wątpliwości.
- §11 ust. 2 nie daje podstawy do osobnej stawki. Pozwala stosować różne stawki tylko wtedy, gdy czynności „dotyczą różnych przedmiotów”. Wybór prawa dziedziczenia i testament dotyczą tego samego – spadku. Wybór prawa dla ustroju majątkowego i umowa majątkowa – tego samego ustroju.
- §16 ma charakter uzupełniający. Dotyczy „czynności notarialnej niewymienionej w przepisach poprzedzających”. Akt dokumentujący testament jest w nich wymieniony.
Argument przeciwny – i jego granica. Przy testamencie i umowie majątkowej wybór prawa może zostać dokonany osobnym oświadczeniem, więc przesłanka „nie może istnieć bez czynności głównej” z §11 ust. 1 jest sporna. Na tym opiera się stanowisko MS. Wynika z niego jednak najwyżej tyle, że osobny akt zawierający wyłącznie wybór prawa podlega §16 – a nie, że każda klauzula w testamencie uzasadnia drugą stawkę.
Dysproporcja: dopłata wyższa niż sama czynność
Przy zwykłym testamencie dopłata z §16 za wybór prawa jest dziś czterokrotnie wyższa niż stawka za cały testament. Klauzula licząca zwykle jedno zdanie kosztowałaby więcej niż czynność, którą uzupełnia.
| Czynność główna | Stawka dziś | §16 dziś | Dopłata / stawka dziś | Stawka po nowelizacji | §16 po nowelizacji | Dopłata / stawka po nowelizacji |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Testament (§8 pkt 3) | 50 zł | 200 zł | 4× | 200 zł | 400 zł | 2× |
| Pełnomocnictwo do jednej czynności (§8 pkt 8) | 30 zł | 200 zł | 6,7× | 100 zł | 400 zł | 4× |
| Pełnomocnictwo do wielu czynności (§8 pkt 8) | 100 zł | 200 zł | 2× | 200 zł | 400 zł | 2× |
| Testament z zapisem zwykłym, poleceniem lub wydziedziczeniem (§8 pkt 4) | 150 zł | 200 zł | 1,3× | 300 zł | 400 zł | 1,3× |
| Umowa majątkowa małżeńska (§8 pkt 2) | 400 zł | 200 zł | 0,5× | 400 zł | 400 zł | 1× |
Kwoty netto, stawki maksymalne; „po nowelizacji” = projekt B992 w wersji z 17.09.2026. Przy umowie majątkowej małżeńskiej – której stawki MS odmówiło podwyższenia – dopłata zrównałaby się z całą taksą za umowę.
Taka relacja kłóci się z kryteriami z art. 5 §3 Prawa o notariacie: rodzajem czynności, stopniem jej zawiłości, nakładem pracy i interesem społecznym. Nakład pracy przy klauzuli wyboru prawa nie jest kilkakrotnie większy niż przy całym testamencie.
Praktyka w innych regionach Polski
W innych regionach Polski notariusze nie pobierają dodatkowych opłat za wybór prawa zawarty w testamencie. Klient płaci tam stawkę za testament z §8.
To ważny sygnał z dwóch powodów:
- skoro część notariuszy nie dolicza opłaty, praktyka doliczania nie jest powszechnie przyjętą wykładnią rozporządzenia;
- ten sam testament może kosztować 50 zł albo 250 zł netto w zależności od kancelarii – przy tym samym przepisie i tej samej czynności.
Niejednolitość sama w sobie uzasadnia interwencję prawodawcy: maksymalne stawki mają zapewnić przewidywalność kosztów, na co powołuje się samo MS w odpowiedziach na uwagi z konsultacji.
Postulat: przesądzić to wprost w rozporządzeniu
Spór da się zamknąć jednym przepisem, wprowadzonym w tej samej nowelizacji, która podnosi stawkę z §16. MS odmówiło doprecyzowania, uznając kwestię za „interpretacyjną” – ale to właśnie rozbieżne interpretacje obciążają dziś klientów.
Proponowane brzmienie (np. jako §11 ust. 4):
„4. Za oświadczenie o wyborze prawa właściwego zamieszczone w akcie notarialnym obejmującym czynność, której wybór prawa dotyczy, nie pobiera się odrębnej stawki; stosuje się maksymalną stawkę przewidzianą dla tej czynności.”
Uzupełniająco, w §16:
„Przepisu nie stosuje się do czynności stanowiących element innej czynności notarialnej ani do wykonania obowiązków ustawowych notariusza związanych z jej dokonaniem.”
Drugie zdanie powtarza stanowisko, które MS samo przedstawiło w konsultacjach w sprawie weryfikacji PESEL i rejestrów. Oba przepisy nie zmieniają żadnej stawki – usuwają jedynie podstawę do dopłat.
Co możesz zrobić jako klient
- Przed czynnością zapytaj, czy rachunek obejmie osobną pozycję za wybór prawa i z jakiego przepisu. Wskaż §11 ust. 1 oraz stanowisko MS, że taksę pobiera się za czynność, a nie za każde postanowienie.
- Po czynności sprawdź rachunek i wypis aktu. Pozycja „wybór prawa”, „§16” lub „inny protokół” obok testamentu, pełnomocnictwa czy umowy majątkowej to sygnał nadpłaty.
- Żądaj zwrotu przez formularz na tej stronie. Żądanie trafia bezpośrednio do notariusza, kopia do Ciebie.
- Zachowaj dokumenty: rachunek, wypis, korespondencję. Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przedawnia się co do zasady po 6 latach (art. 118 Kodeksu cywilnego) i nie wpływa na ważność aktu.
Źródła
- Projekt rozporządzenia MS zmieniającego rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (B992) – Rządowy Proces Legislacyjny: projekt z uzasadnieniem, wersja z 17.09.2026, zestawienia uwag z konsultacji i opiniowania ze stanowiskiem MS (dokumenty z etapu komisji prawniczej, 02.10.2026).
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.06.2004 w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – t.j. Dz.U. 2024 poz. 1566: §8, §11, §16.
- Ustawa z 14.02.1991 – Prawo o notariacie: art. 5 §1 i §3.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 – art. 22 (wybór prawa właściwego dla dziedziczenia).
- Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1104 – art. 22 (wybór prawa dla ustroju majątkowego).
- Ustawa z 04.02.2011 – Prawo prywatne międzynarodowe: art. 23 (prawo właściwe dla pełnomocnictwa).
- Ustawa z 23.04.1964 – Kodeks cywilny: art. 118, 405, 410.